VJERSKE I KULTURNE PRILIKE U PRAVOSLAVACA GRADAČCA

Vjerske i kulturne prilike kod pravoslavnih

Djelovanje pravoslavne crkve u sjeveroistočnoj Bosni u najužoj vezi je sa dolaskom Turaka u ove krajeve, te kolonizacijom novog stanovništva – vlaha. Smatra se da ni u jednom dijelu Bosne nisu izvršene tako velike strukturalne promjene kao na ovom području. To potvrđuju najraniji turski popisi – defteri.

Stanovište da su pravoslavni manastiri postojali u sjevernoj Bosni u doturskom vremenu je opovrgnuto jer „se ono naslanjalo na narodnu tradiciju, po kojima je njihov nastanak vezan za vrijeme vladavine srpskog kralja Stefana Dragutina, premda je on vladao kraće vrijeme samo sjeveroistočnim dijelom te oblasti“. Pitanje rasvjetljavanja vremenskog nastanka vjerskih, kulturnih ustanova, kao što su manastiri i crkve, je u uskoj vezi sa rasprostranjenošću stanovništva i njihove pripadnosti određenoj religiji.

U djelima historičara Milenka Filipovića, Đ. Mazalića nastali su radovi o manastirima Papraći, Tamnoj, Ozrenu i Lomnici. Filipović je rasvijetlio u drugim radovima nastanak manastira u Vozući i Gostoviću.

Pravoslavni manastiri podizani su u vremenu od sredine 16., pa do sredine 17. stoljeća. Osmanlije su zatekle samo dvije pravoslavne ustanove, koje potiču iz srednjeg vijeka, a to su crkva u Trebinju i manastir Tvrdoš, takođe u okolini Trebinja. Inače u osmanskom periodu, vrlo brzo se podižu manastiri u Papraći, Tavni, Ozrenu, Lomnici, Vozući, Gostoviću, Mošćanici, i Rmanju. Ti objekti izgrađeni su do polovine 17. stoljeća. Osmanlije su pokrenule vlahe prema mnogim područjima u Bosni. Za podizanje devet manastira u to vrijeme nije bilo ograničenja, pošto su Osmanlije same usmjeravale imigracije pravoslavnog vlaškog stanovništva.

U doturskom periodu ipak je na ovom području živjelo pomiješano stanovništvo, bosanske, katoličke i pravoslavne crkve. Međutim, veoma je teško utvrditi kakav je omjer bio jednog, drugog, i trećeg naroda.

Istakli smo da su Osmanlije zatekli puste krajeve u Gradačcu i njegovoj okolini. Njima je bilo stalo da nasele ovo područje, ne samo zbog toga što je pusto, nego i iz strategijskih razloga. „Vlasi koji su zbog karaktera svoje osnovne privrede, stočarstva, bili pokretni i u početku činili poluvojnu organizaciju, od njih su regrutovani brojni martolozi koji su vršili značajne službe i kao pogranične posade, zatim vojnuci i derbendžije koji su obezbjeđivali uglavnom sigurnost na putovima u pozadini – predstavljali su elemenat koji su Turci protežirali i njihovu kolonizaciju usmjeravali kako prema potrebama samog tog stanovništva u brdske i stočarstvu pogodne krajeve, tako i mnogo više da čuvaju  pogranične oblasti“.

Na temelju turskih izvora može se utvrditi i vrijeme nastanka pravoslavnih crkava i manastira. Prema tim izvorima najranije je podignuta pravoslavna crkva na području Teočaka u selu Rudinama oko 1528. godine. Manastir Tamna podignut je u selu Banjici oko 1548. godine, manastir Papraća podignut je oko 1551. godine. Manastir Papraća spominje se i kasnije u popisu vlaha Bosanskog sandžaka, „koje je pripadalo džematu kneza Pribine, sina Radovana, pokazuje se kao maleno vlaško naselje sa svega 8 domaćinstava (7 kuća i 1 baštinska zemlja, među kojima jedna primićurska kuća) koja je tada plaćala filuriju po 180 akči. Iz tog podatka ne proizilazi da se stanovništvo sela baš u toj mjeri smanjilo, nego da su Vlasi dobrim dijelom bili izgubili povlastice i bili svrstani među običnu raju“.

Poznato je da su manastir na Ozrenu i Lomnici kod Šekovića, nastali krajem 16. stoljeća. Ozren 1587. i 1589. godine, a Lomnica 1578. godine. U 16. stoljeću postojale su zakonske zabrane za podizanje novih crkava, ako tamo nisu ranije postojale, ali takve odredbe nisu važile za stanovništvo čiju su kolonizaciju vršili Turci koji su vodili računa o svojim strategijskim interesima.

U Gradačcu je 1882. godine izgrađena pravoslavna crkva. Među prvim sveštenim licima u ovoj crkvi bio je proto Petar Jovanović.

Početkom 20 stoljeća, u vrijeme austro-ugarske vladavine u službenim glasilima evidentira se Zvorničko – tuzlanska mitropolija u Tuzli. Godine 1915. mitropolit je gospodin Ilarion Radonjić, koji je istovremeno i član B.H.. sabora. Parohijsko i manastirsko sveštenstvo predstavljaju:

  • u Gradačcu Dušan Tešić, paroh,
  • u Slatini Jovo Jeftić, paroh,
  • u Porebricama Đorđe Lazarević, administrator, paroh,
  • u Gornjem Žabaru Milivoj Stojčević, paroh,
  • u Bos. Šamcu Dimitrije Dimitrijević, administrator,
  • u Crkvini Cvjetko Lazarević, administrator,
  • u Miloševcu Dušan Đ. Popović, administrator,
  • u Modriči Stevo Đ Popović, administraotor, nadziratelj,
  • u Koprivni Vasilije Gruić, paroh,
  • u Tolisi Savo Božić, administrator,
  • u Skugriću Maksim Maksimović.

–        Inače u Skugriću – u staroj crkvi, bili su na dužnosti slijedeći sveštenici:

-…Maksimović Maksim, od 1890. do 1921.,

-…Božić Savo od 1921. do 1922.,

-…Popović Marko, 1922. do 1933.,

-…Karujilov Jovan, od 1927. do 1927.,

-…Jovanović Đorđe, od 1933. do 1936.,

-…Popović Svetozar, od 1936. do 1945. godine.

U Tolisi (stara Crkva) bili su slijedeći sveštenici:

-…Krstinović Stojan od 1887. do 1899.,

-…Đokić Tošo, od 1899. do 1912. godine,

-…Popović Marko od 1912. do 1914.,

-…Božić Savo od 1914. od aprila 1914. do oktobra 1915., i od oktobra 1915. do 1945.,

-…Maksim Maksimović od januara 1915. do oktobra 1915.

U pravoslavnoj crkvi u Gradačcu kao sveštenici u periodu od 1848. do 1941. godine radili su:

Pravoslavna crkva u Gradačcu, kako smo vidjeli iz prethodnog teksta sagrađena je 1882. godine. Međutim, prije izgradnje ove crkve, postojala zgrada na brežuljku iza sadašnje crkve, u kojoj su pravoslavni vjernici obavljali svoje vjerske dužnosti.

(Tekst preuzet iz knjige GRADAČAC SA OKOLINOM – U PROŠLOSTI, autor Esad Sarajlić, „Preporod“ Gradačac, 2008. godine, str. 191-194).

Tekst možete koristiti uz navođenje izvora.

(Nastavak slijedi)

Komentiraj

Popunite niže tražene podatke ili kliknite na neku od ikona za prijavu:

WordPress.com Logo

Ovaj komentar pišete koristeći vaš WordPress.com račun. Odjava /  Izmijeni )

Google photo

Ovaj komentar pišete koristeći vaš Google račun. Odjava /  Izmijeni )

Twitter picture

Ovaj komentar pišete koristeći vaš Twitter račun. Odjava /  Izmijeni )

Facebook slika

Ovaj komentar pišete koristeći vaš Facebook račun. Odjava /  Izmijeni )

Spajanje na %s

Napravite svoju stranicu s WordPress.com
Započnite
%d blogeri kao ovaj: